Ўзбекистонда қарздор аҳолининг аксар қисми кредитини ўз вақтида тўлашга қийналмоқда. Бу ҳақда Марказий банк эълон қилган навбатдаги “Молиявий барқарорлик шарҳи”да маълумот берилган.
Аҳолининг умумий қарз юки пасайди
Шарҳда банклардан кредит олган жами аҳолининг умумий қарз юки (ойлик даромаднинг қанчаси кредитга тўланаётгани) очиқланган. Қайд этилишича, 2025 йил I ярмида аҳоли қарз юки 2024 йил II чорагидагига нисбатан 36 фоиздан 33 фоизга пасайган. Марказий банк бунда жорий йил январдан кредит ажратишда 50 фоизлик қарз юки чеклови белгилангани самара берганини билдирган.
Таҳлилда аҳолининг банкдан кредит олиш даражаси ортиб бораётгани хавотири қайд этилган. 2025 йилнинг 1 июль ҳолатига кўра, 5 миллион нафардан кўпроқ кишида банк кредитлари мавжуд бўлган. Бу кўрсаткич 2024 йил мос ҳолатига нисбатан 15 фоизга юқори. Шунингдек, ҳар минг нафар меҳнатга лаёқатли одамдан 238 нафари кредит олмоқда. Бир йил илгари мазкур рақам 29 нафарга кам бўлган.
Ҳисоб-китобларга қараганда, банкдан кредити борлар орасида банкдан ташқари ҳам қарз олиш ҳолатлари кўпаймоқда. Хусусан, 2025 йил I ярмида банкдан кредит олган аҳолининг 47 фоизида банкдан ташқари қарзлари ҳам мавжудлиги аниқланган. Бу 2024 йил мос даврига нисбатан 6 фоизга кўп.
Қолаверса, регулятор банкдан кредит олган жисмоний шахслар орасида бир нечта қарз мажбуриятлари мавжуд бўлган ҳолатлар кўпаяётганидан хавотир билдирмоқда.
Асосий қарзлар уй ва машина учун олинган
Марказий банк шарҳида 2025 йил июлда аҳоли қарз юкини аниқлаш бўйича ўтказилган сўров натижалари ҳам келтирилган. Сўровда республиканинг барча ҳудудларидан 4,5 мингдан ортиқ респондент қатнашган. Ҳисоб-китобларда аҳолининг банк ва банкдан ташқари ҳамма қарзлари инобатга олинган.
Респондентлардан 80 фоизи ўртача ойлик даромади 12 миллион сўмдан ошмаслигини билдирган. 24 фоиз иштирокчи қўшимча даромадлари борлигини таъкидлаган. 75 фоиз қатнашчининг қўшимча даромади 6 миллион сўмдан камни ташкил этган.
Сўровда қатнашган иштирокчиларнинг 73 фоизи банк ёки банкдан ташқари қарзи мавжудлигини қайд этган. Қарз мажбуриятларининг 63 фоизи банклар ҳисобига тўғри келган.
“Банкдан қарз мажбуриятига эга респондентларнинг 20 фоизи бошқа қарз мажбуриятлари ҳам мавжудлигини билдирган. Қатнашчилар томонидан қарз маблағларининг 41 фоизи уй-жойларни харид қилиш ёки таъмирлаш ҳамда автомобиль сотиб олишга йўналтирилмоқда”, дейилади шарҳда.
Сўровга кўра, 6 фоиз иштирокчи бошқа қарзларни тўлаш учун янги қарз олган. 71 фоиз қатнашчи жами қарзлари бўйича ойлик тўлов миқдори 6 миллион сўмдан ошмаслигини таъкидлаган.
Жами кредитлари бўйича қолган тўлов муддати 5 йил ва ундан ортиқ дея белгилаган респондентлар улуши 27 фоизни ташкил этган. 49 фоиз иштирокчи ўз қарзининг муддати 3 йилдан кам қолганини маълум қилган.
Қарзни қайтаришда қийналаётганилар улуши юқорилигича қолмоқда
Сўровда аҳоли тўлов қобилиятини аниқлашга доир саволларга ҳам жавоб олинган. Жумладан, респондентларнинг 61 фоизи қарз мажбуриятларини ўз вақтида қайтаришда қийинчиликларга дуч келаётганини билдирган.
“Респондентларнинг асосий қисмида келажакда тўлов қобилиятида ўзгаришлар бўйича кутилмалари ижобий шаклланмоқда”, дейилади таҳлилда.
Иштирокчилардан 51 фоизи кейинги 6 ойда тўлов қобилияти яхшиланишини билдирган. Яна 17 фоиз қатнашчи кейинги 6 ой ичида қарз олишга эҳтиёж сезмоқда. Респондентлар олмоқчи бўлган кредитларининг 40 фоизини уй-жой сотиб олиш ёки таъмирлаш ҳамда автомобиль харид қилишга сарфламоқчи эканини айтган.
Биринчи ярим йилликда респондентларнинг банк ва банкдан ташқари жами қарз мажбуриятлари бўйича ўртача қарз юки даражаси 50 фоизни ташкил этган. Бу қарздорлар ойлик даромадининг ярмини кредит тўловларига сарфлаётганини англатади. Сўров натижасига кўра, иштирокчилардан 11 фоизида қарз юки даражаси 100 фоиздан юқори шакллангани маълум бўлган. Яъни ойлик даромад қарзларни тўлашга етмаслиги қайд этилган.
