Марказий банк томонидан тижорат банкларининг кредит шартномаларида тўловлар кечиктирилганда қўлланилаётган жарима ва санкциялар таҳлил қилинди. Ўрганишлар айрим амалиётлар адолат ва мутаносиблик тамойилларига зид эканини кўрсатди ва қатор банкларига хат чиқарилди.
Таҳлиллар натижасида айрим банкларда
- кечиктирилган тўловлар учун ҳисобланадиган фоиз ставкалари шартномада белгиланган йиллик ставкага нисбатан бир неча баробарга, айрим ҳолатларда йиллик 150–180 фоизгача оширилаётгани;
- кредит бўйича фоизларни тўлаш кечиктирилганда энг юқори чегараси белгиланмаган кунлик пеня ҳисобланаётгани;
- ҳар бир кечиктириш ҳолати учун кредиторнинг ҳақиқий харажатлари билан боғлиқ бўлмаган қўшимча бир марталик жарималар қўлланилаётгани аниқланган.
Шунингдек, бир вақтнинг ўзида оширилган фоиз ставкаси, пеня ва бир марталик жарима чораларининг биргаликда қўлланилаётганлиги ҳолатлари ҳам аниқланган. Оқибатда тўлов муддатини кечиктириш билан боғлиқ умумий қўшимча харажатлар кредитни виждонан ва ўз вақтида хизмат кўрсатиш қийматидан бир неча баробар юқори бўлишига ҳамда қарз олувчи учун юзага келадиган ҳақиқий молиявий юклама ушбу мажбуриятлар бажарилишини иқтисодий жиҳатдан қийинлаштирадиган даражага олиб келмоқда.
“Марказий банк, бундай амалиёт кредитор учун кечикишнинг олдини олиш ёки қарзни ўз вақтида тўлашга кўмаклашишдан кўра, кечикиш ҳолатидан фойда кўриш манфаатлироқ бўлган иқтисодий моделни шакллантираётганлигини қайд этади”, дейилади Марказий банкнинг тижорат банкларига йўллаган хатида.
Қайд этилишича, кредит шартномаларидаги бу каби шартлар кредиторни тўлов интизомини таъминлашдан кўра кечиктириш ҳолатидан даромад олишга объектив равишда ундайди ҳамда кредитлаш шартларининг очиқ ва тушунарли равишда ошкор этилишида шаффофликнинг бузилиши хавфини келтириб чиқаради. Яъни мажбуриятлар бузилган тақдирдаги ҳақиқий молиявий оқибатлар кредит олиш тўғрисида қарор қабул қилиш босқичида қарз олувчи томонидан етарлича баҳоланмай қолади.
Бундай амалиётлар томонлар манфаатлари мувозанатини бузади ҳамда ижтимоий хатарларнинг ортишига, фуқаролар мурожаатлари сонининг кўпайишига ва банк тизимига бўлган ишончнинг пасайишига олиб келади.
Шу муносабат билан Марказий банк:
- кечиктирилган мажбуриятлар учун қўлланиладиган санкцияларнинг компенсацион характерга эга бўлишига эътибор қаратиш;
- қарз олувчилар учун тўловни кечиктириш билан боғлиқ молиявий оқибатларнинг аниқ ва олдиндан тушунарли бўлишини таъминлаш;
- кредит шартномаларида жавобгарлик чораларини адолат ва мутаносиблик тамойиллари асосида белгилаш лозим деб ҳисоблади.
