Буюк Британиянинг ғарбий Лондондаги Кью шаҳарчасида жойлашган Миллий архивида АҚШнинг Мустақиллик декларацияси илк босма нусхаларидан бири тасодифан топилди. Бу ҳақда “The Guardian” нашри хабар берди.
Қайд этилишича, мутахассислар уни дунёда сақланиб қолган атиги 11 та нусхадан бири ва АҚШ ташқарисида аниқланган ягона нусха деб баҳоламоқда. Топилма архив кўнгиллиси Майкл Скарр XVIII асрга оид Британия Қироллик денгиз флоти ҳужжатларини рўйхатга олаётган пайтда аниқланган. У ҳужжатни очгач, биринчи сатрларни дарҳол таниб қолган.
“Менимча, буни кўришингиз керак”, деган у раҳбарига мурожаат қилиб.
Мутахассисларнинг аниқлашича, ҳужжат Декларациянинг “Эксетер босмаси” деб аталувчи нусхаси бўлиб, 1776 йил 16–19 июль кунлари Нью-Ҳэмпшир штатидаги Эксетер шаҳрида чоп этилган. Бу даврда Филаделфияда 4 июль куни қабул қилинган Мустақиллик декларацияси ҳақидаги хабар Америка мустамлакалари бўйлаб тарқалаётган эди.
Буюк Британия Миллий архиви мутахассиси Грэм Мурнинг сўзларига кўра, ушбу ҳужжатнинг энг муҳим жиҳати унинг архивга қандай келиб қолгани ҳақидаги тўлиқ тарих сақланиб қолганидир. Ҳужжат 1776 йил декабрида Испания соҳиллари яқинида Британия ҳарбий кемаси томонидан қўлга олинган Dalton номли Америка хусусий ҳарбий кемаси (privateer) ҳужжатлари орасидан чиққан. Бошқа муҳим ҳужжатлар Адмиралтейлик судига юборилган бўлса, мазкур Декларация шунчаки “яна бир ҳужжат” сифатида қайд этилган ва икки асрдан ортиқ вақт давомида денгиз архивида унутилиб қолган.
Тадқиқотчиларнинг фикрича, кема капитани Элиэзер Жонсон ушбу нусхани Нью-Ҳэмпширдаги Портсмут шаҳрида сотиб олган бўлиши мумкин. У Британия томонидан асирга олингач ҳам ўзини АҚШ фуқароси деб атаган. Ўша пайтда бу Британия қироллигига қарши хиёнат сифатида баҳоланарди.
Архивнинг ҳуқуқий ҳужжатлар бўлими раҳбари Аманда Беван капитан кемада Декларацияни 120 нафардан ортиқ денгизчига овоз чиқариб ўқиб берган бўлиши мумкинлигини тахмин қилган.
Ҳужжатлардан маълум бўлишича, Dalton Европа сувларида қўлга олинган биринчи Америка хусусий ҳарбий кемаси бўлган. Экипаж таркибида инглиз, ирланд, шотланд, француз, даниялик ва америкалик денгизчилар билан бирга Дэниел Коттл исмли озод қора танли америкалик ҳам бўлган. Тарихчилар бу Америка инқилоби даврида озод қора танлилар ҳар икки томонда ҳам жанг қилганини кўрсатувчи муҳим далиллардан бири эканини таъкидламоқда.
Маълумот учун, АҚШ 1776 йил 4 июль куни Буюк Британия мустамлакалигидан мустақилликка эришган.
