Эронда оммавий норозилик намойишлари 2025 йил 28 декабрь куни Теҳрондаги йирик бозор савдогарларининг иш ташлаши билан бошланди. Орадан бир неча кун ўтиб, улар бутун мамлакат бўйлаб тарқалди. Ўнлаб, ҳатто юз минглаб одамлар деярли барча йирик шаҳарларда кўчаларга чиқиб, Оятуллоҳ режимини ағдаришни талаб қилди. Meduza нашри нуфузли нашрларга таяниб, намойишларни бостиришда ҳалок бўлганлар сони расмий манбаларда айтилганидан бир неча баробар ортиқлигини ёзди.
Норозиликларнинг энг юқори чўққиси 8 январь кунига тўғри келди. Шу куни Эронда интернет тўлиқ ўчирилди. Бу биринчидан, намойишчилар ҳаракатларини мувофиқлаштиришни қийинлаштириш, иккинчи томондан эса ахборот тарқалишининг — жумладан, намойишлар ва уларнинг бостирилиши акс этган видеолар тарқалишининг олдини олиш мақсадида амалга оширилди. Телефон алоқаси ҳам узиб қўйилди.
The New York Times нашрининг хабар беришича, 9 январь куни Эроннинг олий раҳбари Оятуллоҳ Ал Хоманаий мамлакат Миллий хавфсизлик олий кенгашига норозиликларни ҳар қандай восита билан бостиришга буйруқ берган.
Қурбонлар сони бўйича маълумот бериш тақиқланган
Тиме журнали Эрон Соғлиқни сақлаш вазирлигининг исми ошкор этилмаган икки юқори мартабали амалдорига таяниб хабар беришича, атиги икки кун ичида тахминан 30 минг киши ҳалок бўлган бўлиши мумкин. Нашр маълумотларига кўра, давлат хизматлари уларнинг жасадларини утилизация қилишга ҳам улгура олмаган. Жасадлар учун мўлжалланган халталар тугаган, тез ёрдам машиналари ўрнига эса юк машиналаридан фойдаланилган.
Яширин равишда ҳалок бўлганларни ҳисобга олган шифокорлар ва тез ёрдам ходимлари Тиме журналига тақдим этган ҳисоб китобларга кўра, 9 январь оқшомига келиб 30 304 нафар киши ўлдирилган.
Агар бу маълумотлар тасдиқланса, 8–9 январь кунлари Эронда содир бўлган воқеалар тарихдаги энг оммавий қирғинлар қаторидан жой олади. Тахминан шунча одам Сурия фуқаролар уруши пайтида Ҳалаб шаҳрининг қамалида ҳалок бўлган эди. Бироқ бу қамал тўрт йил давом этган ва унда артиллерия ҳамда танклар каби оғир қуроллар қўлланган. Эрондаги ҳолатда эса гап тахминан бир суткалик вақт оралиғи ва фақат оддий ўқотар қуроллар қўлланилган ҳолат ҳақида бормоқда.
Тime таъкидлашича, Эрондаги қотилликлар миқёсини фақатгина 1941 йил 29–30 сентябрь кунлари Киевдаги Баби Яр дарасида нацистлар томонидан 33 771 кишининг отиб ташлангани билан қиёслаш мумкин. Бу қирғин энг даҳшатли воқеалардан бири сифатида тарихда қолди.
Эрондан ташқарида фаолият юритаётган инсон ҳуқуқлари ташкилоти HRANA 26 январга келиб норозилик намойишларида 5 520 нафар иштирокчи ва 209 нафар куч тузилмалари ходими ҳалок бўлганини тасдиқлади. Ҳуқуқ ҳимоячиларининг маълумотларига кўра, яна 17 091 кишининг ўлими ҳақидаги маълумотлар текширилмоқда. HRANA ҳисобича, 40 мингдан ортиқ киши ҳибсга олинган. Эрон расмийлари эса 3 117 киши ҳалок бўлганини, шундан 690 нафари намойишчи, қолганлари эса “террорчи ва тартибсизликлар уюштирган шахслар” қурбони бўлганини даъво қилмоқда. Эрон ОАВга қурбонлар сони бўйича бошқа маълумотларни эълон қилиш тақиқланган.
Шифохоналар жасадларга тўлиб кетган
Эрондаги норозиликлар асосан 12 январга келиб бостирилди. Бир неча кундан сўнг ҳукумат намойишлар вақтида ўчирилган алоқани босқичма-босқич тиклашни бошлади: телефон ва SMS алоқа қайта ишга туширилди, 26 январь куни эса интернет чекловлари олиб ташлангани эълон қилинди, бироқ амалда интернет “шатдауни” давом этмоқда.
Шунга қарамай, эронликлар хориждаги журналистлар ва ҳуқуқ ҳимоячиларига юзлаб видеоёзувлар ҳамда ёзма ёки аудио кўринишдаги фактларни етказишга муваффақ бўлди. The New York Times уларнинг кўпини текшириб, ҳақиқийлигини тасдиқлаган.
Видеолардан бирида Теҳронда олти дақиқа давомида полиция бўлими биносининг том қисмидан автоматдан оломонга қарата ўқ узилгани акс этган. Кўринишидан, бундай ҳолатлар жуда кўп бор содир бўлган.
Теҳрондаги шифохоналардаги шифокорлардан бири The New York Timesʼга 9–10 январь кунлари ҳар соатда 70 нафаргача ўқотар қуролдан яраланган беморларни қабул қилганини айтган. Куч тузилмалари вакиллари шифохоналарга келиб, ярадорларни топширишни талаб қилган, шу сабабли шифокорлар тиббиёт муассасаларидан ташқарида яширин ёрдам пунктларини ташкил этишга мажбур бўлган.
Теҳрондаги Форобий номидаги офталмология шифохонасига 8 январнинг ўзида кўзидан ўқ ёки сочма ўқлар билан яраланган қарийб 500 киши олиб келинган. Кейинги икки сутка давомида беморлар сони яна бир неча юз нафарга ошган.
Кўпларнинг бош қисмидан яралангани шуни кўрсатадики, куч ишлатар тузилмалар одамларни фақат яралаш ёки ҳаракатдан тўхтатиш учун эмас, балки бевосита йўқ қилиш учун нишонга олган.
Теҳронда ҳалок бўлганларнинг жасадлари Каҳризак суд-тиббиёт марказига олиб келинган. Марказ ҳаддан ташқари тўлиб кетган: жасадлар солинган қора пластик халталар музлаткичларда, пол устида, ҳовлида ва автотураргоҳда ётган. Марҳумларнинг қариндошлари залга олиб кирилиб, экранда ҳалок бўлганларнинг юзлари рақамлар билан бирма-бир кўрсатилган.
“Ёнғинни ўчиришга рухсат беришмаган”
The Washington Post гувоҳлар кўрсатмалари, фото ва видеоларга асосланиб, норозиликларни бостириш билан боғлиқ эпизодлардан бири — 8 январь куни Эрон шимолидаги Решт шаҳрида намойишчиларга қарата ўқ узилиши ва бозорда юз берган ёнғин тафсилотларини қайта тиклади. Аввалига куч тузилмалари кўздан ёш оқизувчи газ қўллаган. Оломон тарқалмагач, улар автомат қуроллардан ўқ узишни бошлаган.
Бозорнинг ёпиқ қисмида ёнғин келиб чиққан. Ўқдан яшириниш учун у ерга кирган одамлар ташқарига югуриб чиқа бошлаган, бироқ куч тузилмалари уларга қарата ўқ узган. Ёнғин ўчириш машиналарига тунги соат биргача бозорга яқинлашишга рухсат берилмаган. Ёнғинни фақат тонгга яқин ўчиришга муваффақ бўлишган.
Воқеадан сўнг The Washington Post гувоҳлар сўзларига таяниб ёзишича, расмийлар ҳалок бўлганларнинг оилаларига босим ўтказиб, содир бўлган воқеаларни ошкор қилмасликни талаб қилган. Решт шаҳрида яшовчи шахс таҳдидлар остида яқинларининг ўлими ҳақида омма олдида гапирмаётган ўнлаб оилаларни билишини айтган. Айрим марҳумлар яширинча боғлар ва далаларда дафн этилган.
