Кеча, 30 август куни NASA Флоридадаги Кеннеди номидаги космодромдан қиймати тахминан 4 миллиард долларга тенг янги “Nancy Grace Roman Space Telescope” космик телескопини фазога учирди. Бу ҳақда NASA сайтида хабар берилди.
Қайд этилишича, аппарат SpaceX компаниясининг Falcon Heavy ракетаси орқали орбитага олиб чиқилган. “Roman” телескопи “Hubble” ва “James Webb” билан бир қаторда NASA’нинг асосий космик обсерваторияларидан бирига айланади ҳамда қоронғи энергия, қоронғи материя ва Қуёш тизимидан ташқаридаги сайёраларни ўрганади.
“Roman”нинг кўриш майдони Hubble’никига қараганда камида 100 баравар катта бўлиб, тасвир аниқлиги бўйича у билан тенглаша олади. Шу туфайли телескоп коинотда кенг кўламли кузатувларини олиб бориш имкониятига эга бўлади. NASA “Roman” ўз фаолияти давомида тахминан бир миллиардга яқин галактикалар ёруғлигини ўлчай олишига умид қилмоқда.
“Roman”нинг асосий вазифаларидан бири – олимлар коинотнинг тезлашиб бораётган кенгайишини тушунтирувчи қоронғи энергиянинг табиатини ўрганишдир. Замонавий баҳолашларга кўра, Коинот таркибининг тахминан 68 фоизи унинг ҳиссасига тўғри келади, бироқ унинг табиати ҳануз номаълум. Бундан ташқари, охирги кузатувлар қоронғи энергиянинг таъсири вақт ўтиши билан ўзгариши мумкинлигини кўрсатмоқда. Коинотнинг тезлашиб кенгайишини яна бир эҳтимолий тушунтириши – Альберт Эйнштейннинг умумий нисбийлик назарияси улкан космологик миқёсларда тортишиш кучини (гравитацияни) аниқ тасвирлай олмай қолиши билан боғлиқ. “Roman” ушбу икки тушунтиришни текшириш учун ҳам мўлжалланган.
Бунинг учун телескоп бир вақтнинг ўзида бир нечта мустақил усулларни қўллайди. Хусусан, у минглаб Ia турдаги янги юлдузларни кузатади: уларнинг ёрқинлиги ва уларгача бўлган масофага қараб олимлар коинотнинг кенгайиш тезлиги миллиардлаб йиллар давомида қандай ўзгарганини тиклашлари мумкин бўлади. “Roman”, шунингдек, миллионлаб галактикаларгача бўлган масофани уларнинг қизил сурилиши бўйича ўлчайди ва уларнинг жойлашувининг уч ўлчамли харитасини тузади. Бундан ташқари, телескоп кучсиз гравитацион линзаланишни – уларнинг олдида жойлашган материя таъсирида олисдаги галактикалар тасвирининг зўрға сезиладиган эгриланишини тадқиқ қилади. Бу, шунингдек, кўринмас қоронғи энергия харитасини тузишга ва коинотнинг йирик миқёсли тузилмаси вақт ўтиши билан қандай шаклланганини кузатишга имкон беради. Бир нечта усуллар олинган натижаларни ўзаро текшириш учун ҳам зарур.
“Roman”нинг иккинчи йирик вазифаси экзопланеталарни қидириш бўлади. Олдинги кўплаб миссиялардан фарқли ўлароқ, телескоп гравитацион микролинзаланиш эффектидан жуда фаол фойдаланади. Агар сайёраси бор юлдуз олисдаги бошқа бир юлдуз олдидан деярли аниқ ўтиб қолса, унинг тортишиш кучи орқа фондаги юлдуз ёруғлигини қисқа вақтга кучайтиради, сайёранинг мавжудлиги эса ушбу ёрқинлик ўзгаришида қўшимча из қолдиради. Бундай ҳодисалар бор-йўғи бир неча соат давом этиши мумкин, шу сабабли уларни Ердан аниқлаш қийин. “Roman” домий равишда тахминан 100 млн юлдузни кузатиб боради ва NASA баҳолашига кўра, бу усул орқали 2,5 мингга яқин сайёраларни аниқлайди.
Микролинзаланиш бошқа кенг тарқалган усуллар билан топиш қийин бўлган планеталарни аниқлашга имкон бергани учун алоҳида аҳамиятга эга. Транзит усули ўз юлдузига яқин жойлашган планеталар учун энг яхши ишлайди, микролинзаланиш эса олисдаги оламларни — Уран ва Нептун аналоглури, потенциал яшаш мумкин бўлган ҳудуддаги планеталар ва умуман юлдузлар атрофида айланмайдиган «саргардон-планеталар»ни ҳам қидиришга имкон беради. NASA Roman Қуёш тизимидаги деярли барча турдаги планеталарнинг муқобилларини аниқлай олишига умид қилмоқда.
