Тожикистонда Роғун сув омборидан фойдаланиш қуйи оқимдаги ноёб экотизимлар деградациясини яна 60–100 йилга чўзади. Бу ҳақда “Чегара билмас дарёлар” халқаро экологик коалицияси ҳисобот берди.
Экспертлар хулосасига кўра, улкан ГЭС лойиҳасининг трансчегаравий таъсирини баҳолаш Жаҳон банкининг экологик ва ижтимоий стандартларига тўлиқ мос келмайди ҳамда жиддий камчиликларга эга. Жумладан, баҳолаш 2014 йилдаги эскирган маълумотлар ва статик сценарийларга асосланган. Улар иқлим ўзгариши динамикасини ва Амударё ҳавзасидаги ҳақиқий гидрологик вазиятни ҳисобга олмайди.
Роғун ГЭС лойиҳасини ишлаб чиқувчилар асосий ташқи омилларни эътиборсиз қолдирган. Улар орасида Афғонистондаги Қўштепа канали қурилиши ҳам бор бўлиб, у минтақанинг сув мувозанатига сезиларли таъсир кўрсатади.
Мутахассислар фикрича, Вахш дарёси бўйлаб жойлашган ГЭСлар тизими Роғун сув омбори ишга туширилиши ортидан яна 60–100 йил ишлашда давом этади. Бу эса қуйи ҳудудлардаги экотизимларга, жумладан, ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси объекти ҳисобланган “Тигровая балка” қўриқхонасига салбий таъсир кўрсатади.
“Роғун ГЭС таъсирини баҳолаган муаллифлар кўзи юмуқ ҳолда иш тутишни афзал кўрган. Улар таҳлилдан энг кескин ва ноқулай сценарийларни чиқариб ташлаган” дейди “Чегара билмас дарёлар” коалициясининг халқаро координатори Евгений Симонов.
Унинг таъкидлашича, дунёдаги энг баланд тўғон таъсирининг нейтраллигини таъкидлаш кумулятив таъсирни баҳолаш мантиғига зид келади.
“Қатъий мажбуриятлар жорий этилмаса, лойиҳа ноёб табиий мажмуалар деградациясини амалда бир асрга чўзади. Бу эса халқаро молия институтларининг табиатни муҳофаза қилиш тамойилларига тўғридан тўғри зид келади”, деди Симонов.
Ҳисоботда Рамсар конвенцияси билан муҳофазаланган Амударё делтаси биохилма-хиллиги ва сув-ботқоқ ҳудудлари учун мавжуд хавфларга алоҳида эътибор қаратилган. Роғун ГЭСнинг таъсирини баҳолашда қурғоқчил даврларда ушбу ҳудудларга сув етказиб беришни кафолатлайдиган аниқ механизмлар кўрсатилмаган.
Экологик коалиция экспертлари қуйи оқим мамлакатларида жамоатчилик ва манфаатдор томонлар билан маслаҳатлашувлар жараёнида жиддий камчиликлар мавжудлигини таъкидламоқда. Бу эса лойиҳанинг ижтимоий мақбуллиги тўғрисида чиқарилган хулосаларнинг ишончлилигини шубҳа остига қўяди.
“Биз қуйида жойлашган аҳоли ва экотизимлар манфаатларини эътиборсиз қолдиришнинг хавотирли тенденциясини кузатмоқдамиз. Лойиҳа таъсир доирасидаги Ўзбекистон ва Туркманистонда ҳеч қандай маслаҳатлашувлар ўтказилмаган, баҳолашда сув оқимининг мавсумий қайта тақсимланиши ҳамда Қўштепа канали ишга туширилиши билан боғлиқ хатарлар эса чиқариб ташланган. Бу минтақадаги энг йирик инфратузилма лойиҳаси ишончли трансчегаравий ҳамкорлик пойдеворисиз ва қўшнилар фикрини инобатга олмасдан илгари сурилаётган хавфли прецедентни юзага келтирмоқда”, деди коалициянинг Марказий Осиё бўйича минтақавий координатори Александр Колотов.
Экологик коалиция вазиятни ўнглаш учун Амударё ҳавзаси миқёсида тўлақонли Стратегик экологик баҳолаш ўтказишни тавсия этмоқда. Улар оқимни бошқариш бўйича юридик жиҳатдан мажбурий режалар ишлаб чиқишни талаб қилмоқда. Бу режалар иқлим ўзгаришига мослашиш ва биохилма-хилликни сақлаш чораларини ҳам ўз ичига олиши лозим.
Мутахассислар таъкидлашича, таъсирни баҳолашга бўлган ёндашувлар тубдан қайта кўриб чиқилмаса, зарарни камайтириш ва компенсация механизмлари жорий этилмаса, Роғун ГЭС лойиҳаси Марказий Осиёда узоқ муддатли экологик ва ижтимоий кескинлик манбаига айланиши мумкин.
Роғун ГЭС ёхуд Тожикистоннинг “аср лойиҳаси”
Роғун ГЭС Душанбедан 110 километр узоқликда Вахш дарёсида жойлашган бўлиб, минтақадаги энг йирик иншоот ҳисобланади. Уни қуриш 1976 йилда бошланган, аммо СССР парчаланганидан сўнг қурилиш тўхтатиб қўйилганди.
Кейинчалик Тожикистон ўз маблағлари ҳисобидан ва халқаро жамғармалар ҳамда ташкилотларнинг маблағларини жалб қилган ҳолда, лойиҳада кўзда тутилган 600 МВт қувватга эга ГЭСларни қуриш бўйича ишларни давом эттирди. Олтита агрегатдан ҳозирча иккитаси ишга туширилган, учинчисини 2025 йилда ишга тушириш режалаштирилган эди. 335 метр баландликдаги гидроэлектр тўғони дунёдаги энг баланд тўғонга айланади.
