Хитойлик астрономлар ўзгарувчан ёритгичларнинг махсус синфи — PR Lira юлдузларидан фойдаланиб, Сомон йўлидаги гипертезкор юлдузларни кенг қамровли қидириш ишларини олиб борди. Бу объектлар мунтазам ва башорат қилинадиган пулсациялари билан танилган бўлиб, масофаларни ўлчаш учун ишончли “космик ўлчов бирлиги” вазифасини бажаради. Тадқиқот натижалари The Astrophysical Journal (AstroJournal) журналида чоп этилди.
Гипертезкор юлдузлар шунчалик тез ҳаракатланадики, улар галактиканинг тортишиш кучи билан боғланмаган. Сомон йўли учун қочиш тезлиги тахминан 550 км/с ни ташкил этса, бундай объектларда у 1000 км/с дан ошиши мумкин. Уларнинг келиб чиқиши кўпинча галактика марказидаги қора туйнук — Sagittarius А билан қўшалоқ юлдуз тизимининг ўзаро таъсири билан боғланади. Бу сценарийда битта юлдуз қора туйнук томонидан ютилади, иккинчиси эса улкан тезликда ташқарига улоқтирилади.
Пекин университетидан Хаочжу Фу раҳбарлигидаги Пекин илмий-тадқиқот институтлари астрономлари гуруҳи PR Lira юлдузлари орасидан шундай объектларни излашга қарор қилди. Булар Сомон йўлининг гало ва қалин дискига, шунингдек, шарсимон тўпламларга хос бўлган қари гигант юлдузлардир. Уларнинг ҳақиқий ёрқинлиги яхши маълум бўлиб, пулсация даври ва кимёвий таркиби билан боғлиқ, бу эса масофаларни анча аниқ аниқлаш имконини беради.
Олимлар иккита йирик каталогни таҳлил қилган: бири Sloan Digital Sky Survey маълумотлари асосида тузилган ва 8 мингдан ортиқ PR Lira юлдузларини ўз ичига олган каталог, иккинчиси эса Gaia сунъий йўлдоши томонидан олинган деярли 136 мингта шундай объектлар ҳақидаги маълумотларни қамраб олган кенгайтирилган каталог. Спектроскопик ўлчовлар ва радиал тезликлар сифати бўйича қатъий танловдан сўнг намуналар сони 165 та номзодга қисқарди.
Ёрқинлик эгри чизиқлари ва Doppler силжишларининг батафсил таҳлили 87 та энг ишончли PR Lira гипертезкор юлдузларини аниқлашга имкон берган. Улардан еттитасининг кўндаланг тезлиги 800 км/с дан ошган. Бу объектлар иккита фазовий гуруҳга бўлинди: бири Сомон йўли маркази яқинида, иккинчиси эса қўшни митти галактикалар — катта ва кичик Магеллан булутлари ҳудудида жойлашган.
Тадқиқот муаллифларининг таъкидлашича, Gaia сунъий йўлдошининг келажакдаги маълумотлари ва янги спектроскопик кузатувлар бу “қочоқлар” траекторияларини аниқроқ тиклашга ва уларнинг келиб чиқишини тушунишга ёрдам беради. Бундай тадқиқотлар нафақат галактика марказини ўрганиш учун, балки Сомон йўлининг гравитацион потенциалини хариталаш ва замонавий астрофизиканинг энг сирли таркибий қисмларидан бири бўлган унинг галосида қоронғи материянинг тақсимланишини аниқлаш учун ҳам муҳимдир.
