Дунёнинг нуфузли тиббиёт нашрларидан бири — «The Lancet» журнали ўз комиссиясининг глобал хавф-хатарларга бағишланган янги ҳисоботини эълон қилди. Соғлиқни сақлаш, иқтисодиёт, хавфсизлик ва технология соҳаларининг 37 нафар етакчи экспертидан таркиб топган комиссия инсоният саломатлиги ва келажагига жиддий таҳдид солаётган 17 та асосий хавф-хатарни баҳолаб чиқди.
Бу таҳдидларни баҳолаш учун экспертлар 2025–2100 йилларда касалликлар оқибатида йўқотилиши кутилаётган умумий умр йилларини ҳисоблаб чиқиш усулини қўлладилар. Бу кўрсаткич давлатларнинг оқилона сиёсий қарорлари ва аралашуви орқали ижобий томонга ўзгартирилиши мумкин бўлган тиббий юкни англатади.
Рўйхатнинг энг юқори поғонасидан ядровий уруш хавфи ҳамда сунъий интеллектдан ғаразли мақсадларда фойдаланиш (масалан, СИ кўмагида биологик қуроллар ишлаб чиқиш) таҳдиди жой олди.
Комиссия хулосасига кўра, қолган 15 та глобал хавф-хатар қуйидагилар:
- Ҳавонинг ифлосланиши;
- Антибиотикларга чидамлилик (микробларга қарши дориларнинг кучсизланиб қолиши);
- Болаларнинг тўйиб овқатланмаслиги, озиқ-овқат тақчиллиги;
- Глобал иқлим ўзгариши;
- Оддий қуроллар ёрдамида олиб бориладиган анъанавий урушлар;
- Тиббиёт соҳасини ривожлантириш учун ажратиладиган халқаро молиявий ёрдамларнинг камайиши;
- Ичкиликбозлик;
- Юқори қон босими касалликлари;
- Аҳоли даромадлари тенгсизлиги;
- Саводхонлик ва таълим даражасининг пастлиги;
- Табиий омиллар туфайли келиб чиқадиган янги пандемиялар;
- Семириш ва вазн ортиши муаммоси;
- Аҳоли руҳий саломатлигининг ёмонлашиши;
- Тамаки чекиш (кашандалик);
- Носоғлом қариш (кексаликдаги сурункали хасталиклар).
Комиссия ушбу хавф-хатарларни қатъий рейтинг сифатида тақдим этган эмас, яъни айрим истисноларни ҳисобга олмаганда, уларнинг ўринлари нисбий. Ҳисоботда бу таҳлил доимий ўзгарувчан жараён сифатида кўрилиши кераклиги алоҳида таъкидланган — янги далил ва маълумотлар тўпланиши билан тадқиқот хулосалари ўзгаради. Келажакдаги глобал тиббий таҳдидларни баҳолашга қаратилган ҳар қандай уриниш, айниқса, якуний нуқта 2100 йил каби узоқ муддатни қамраб олган бўлса, ноаниқликлардан холи бўлмаслиги табиий.
Иқлим ўзгаришининг таъсирини баҳолаш жараёни комиссия дуч келган мураккабликларга яққол мисол бўлади. Экспертлар ўз таҳлилларида глобал иқлим исишининг инсон саломатлигига рахна солувчи янги омиллари ва яширин йўлларини очиб беришди. Натижада, жорий асрда айнан иқлим инқирози туфайли юз бериши прогноз қилинаётган ўлим ҳолатлари аввалги тадқиқотлардаги кўрсаткичлардан анча юқори бўлиб чиқди. Яъни иқлим ўзгариши инсон саломатлигига тўғридан-тўғри зарар етказиш билан бирга, мавжуд ижтимоий ва иқтисодий муаммоларни янада чуқурлаштиради. Унинг салбий оқибатларини энг аввало камбағал ва ижтимоий ҳимоясиз қатламлар ҳис қилади, айниқса, Саҳрои Кабирдан жанубдаги Африка давлатлари аҳолисига оғир бўлади.
Бундан ташқари, жазирама ва ўрмон ёнғинлари оқибатида ҳавонинг ифлосланиши юрак-қон томири ҳамда нафас йўлларининг сурункали хасталикларини баттар авж олдиради. Шунга қарамай, экспертлар иқлим инқирозининг тиббий оқибатларини прогноз қилишда баъзи чекловлар борлигини қайд этишган. Сабаби, иқлим ўзгариши инсониятга нафақат тўғридан-тўғри, балки аграр соҳадаги йўқотишлар каби билвосита йўллар билан ҳам таъсир қилади. Қолаверса, жараёнда олдиндан башорат қилиб бўлмайдиган хавфли бурилиш нуқталари ҳам талайгина. Масалан, сув тақчиллиги, кучли қурғоқчилик ва очликнинг инсон саломатлигига кўрсатадиган салбий таъсирларини ушбу умумий ҳисоб-китобларга қамраб олишнинг имкони бўлмаган.
Қолаверса, иқлим инқирозининг аср давомидаги салбий таъсири бир текис кечмайди, балки йиллар ўтгани сайин кучайиб боради. Комиссия мазкур фактлар ва ноаниқликларни ҳисобга олган ҳолда жиддий бир хулосани илгари сурмоқда: «Агар атмосферага зарарли газлар чиқарилиши зудлик билан камайтирилмаса, иқлим ўзгариши кейинги асрларда инсониятни бутунлай қириб юборадиган муқаррар таҳдидга айланиши мумкин».
Комиссия нималарни тавсия қилмоқда?
Биринчидан, хавф-хатарларга шайликни ошириш зарур. Бунинг учун ҳар қандай глобал таҳдидга дош бера оладиган тиббиёт тизимларини барпо этиш, хавфларнинг олдини олиш ва ҳимояланиш салоҳиятини доимий молиялаштириб бориш лозим.
Иккинчидан, илмий кашфиётларни қўллаб-қувватлаш шарт. Илм-фан ва инновацияларга йўналтирилаётган инвестициялар ҳажмини сезиларли даражада ошириш зарур.
Учинчидан, таҳдидларни мунтазам кузатиб бориш керак. Шу мақсадда «The Lancet» журнали комиссия билан ҳамкорликда янги лойиҳага қўл урди. Инсон саломатлиги ва яшаб қолишига рахна солувчи мавжуд ҳамда янги юзага келаётган хавфларни ўз вақтида баҳолаш учун «XXI асрда соғлиқни сақлашга таҳдид солувчи глобал хавф-хатарлар қўшма мониторинги» йўлга қўйилади.
