Дунёнинг айрим сув омборлари тубида ўнлаб йиллар аввал сув остида қолган бутун бошли ўрмонлар мавжуд. Бугун улар махсус сув ости техникалари ёрдамида кесиб олиниб, мебель, пол, декоратив панеллар ва бошқа қимматбаҳо маҳсулотлар ишлаб чиқаришда фойдаланилмоқда.
Бундай ўрмонларни қазиб олиш оддий дарахт кесишдан кескин фарқ қилади. Оператор ҳатто дарахтни ўз кўзи билан кўрмаслиги мумкин. Сонар ва сув ости камералари ёрдамида масофадан бошқариладиган қурилма сув тубидаги дарахтни топади, кесади ва уни сув юзасига олиб чиқиш учун тайёрлайди.
Сув остида ўрмонлар қандай пайдо бўлган?
Кўплаб сув ости ўрмонлари ХХ асрда йирик тўғонлар қурилиши натижасида пайдо бўлган. Сув омборлари тўлдирилишидан олдин ҳудуддаги ўсимликлар ҳар доим ҳам тўлиқ тозаланмаган. Натижада сув кўтарилиб, водийлар билан бирга минглаб гектар ўрмонлар ҳам сув остида қолган.
Энг машҳур мисоллардан бири — Ганадаги Волта кўли. У 1960-йилларда Акосомбо тўғони қурилиши натижасида пайдо бўлган. Орадан қарийб ярим аср ўтгач, Гана ҳукумати тахминан 350 минг гектар ҳудудда сув остидаги ёғочларни саноат миқёсида қазиб олиш учун концессия берган.
Шунга ўхшаш ишлар Канаданинг Нечако сув омборида ҳам амалга оширилган. У ерда масофадан бошқариладиган сув ости қурилмалари ёрдамида ҳатто 100 метргача чуқурликдаги дарахтлар олиб чиқилган.
Сув тубидаги ёғочларнинг яна бир манбаи — ўтмишда дарёлар орқали ташилган дарахтлар. Автомобиль йўллари кенг тарқалишидан аввал ёғочлар дарё оқими бўйлаб ташилган. Уларнинг айримлари сувга тўйиниб, чўкиб кетган ва ўнлаб йиллар давомида тубда сақланиб қолган.
Нега дарахтлар ярим асрдан кейин ҳам чириб кетмаган?
Оддий шароитда ёғоч замбуруғлар, бактериялар ва бошқа организмлар таъсирида аста-секин парчаланади. Аммо катта чуқурликда кислород миқдори жуда кам бўлиши мумкин.
Кислород етишмайдиган муҳитда ёғочнинг одатий парчаланиш жараёнлари сезиларли даражада секинлашади. Шу сабабли айрим дарахтлар сув остида ўнлаб йиллар сақланиб қолиши мумкин.
Бироқ бу ёғоч умуман ўзгармайди дегани эмас. Айрим бактериялар ҳужайра деворларини секин-аста емириши мумкин. Шунинг учун сувдан чиқарилган ҳар бир дарахт ҳам мебель ёки қурилиш материали сифатида ишлатишга яроқли бўлавермайди.
Нега сув ости ёғочи қиммат?
Унинг асосий қиймати сувда ётганида эмас, балки кўп ҳолларда дарахтнинг ўзи анча қадимий эканидадир.
Эски сув омборлари барпо этилган ҳудудларда катта ва етук дарахтлардан иборат табиий ўрмонлар бўлган. Бугунги тижорат ўрмон хўжалигида эса кўпинча тез ўсадиган ва нисбатан ёш дарахтлар етиштирилади.
Катта ва қадимий дарахт танасидан камроқ тугунларга эга йирик ёғоч бўлакларини олиш мумкин. Бу эса мебель, стол устлари, қопламалар, декоратив панеллар ва айрим мусиқа асбобларини тайёрлашда муҳим аҳамиятга эга.
Бундан ташқари, айрим сув босган ўрмонларда бугун саноат миқёсида топиш қийин бўлган қимматбаҳо дарахт турлари ҳам сақланиб қолган.
Сув ёғочнинг ташқи кўринишини ҳам ўзгартиради
Ўнлаб йиллар сув остида қолган ёғоч атрофдаги минераллар билан ўзаро таъсирга киришади. Унда темир, кальций, магний ва бошқа элементлар тўпланиши мумкин.
Натижада ёғоч кесилганда одатдагидан фарқ қилувчи тўқ, кулранг ёки чуқур жигарранг туслар пайдо бўлади. Бундай табиий кўриниш декоратив маҳсулотлар ишлаб чиқарувчилар учун алоҳида қийматга эга.
Шу билан бирга, унинг тарихи ҳам маҳсулот нархига таъсир қилади. Масалан, ярим аср сув омбори тубида турган дарахтдан ясалган стол оддий ёғочдан тайёрланган маҳсулотга нисбатан харидор учун қизиқроқ бўлиши мумкин.
Дарахтлар сув тубидан қандай олиб чиқилади?
Иш аввало қидирувдан бошланади. Сувнинг тиниқлиги паст бўлгани сабабли оддий камералар етарли эмас. Шунинг учун архив хариталари, сонар, навигация тизимлари ва сув ости камераларидан фойдаланилади.
Саёз жойларда ғаввослар ишлаши мумкин. Катта чуқурликларда эса масофадан бошқариладиган махсус қурилмалар қўлланади. Улар дарахтни аниқлаб, сув остида кесиши мумкин.
Узоқ вақт сувда турган ёғоч оғирлашгани сабабли ҳар доим ҳам ўзи сув юзасига қалқиб чиқмайди. Уни кўтариш учун махсус ҳаво қоплари, арқонлар, кранлар ёки понтонлардан фойдаланилади. Кейин ёғоч қирғоққа олиб чиқилиб, қайта ишлашга юборилади.
Энг қийин босқичлардан бири — қуритиш
Сувдан чиқарилган ёғочни дарҳол мебельга айлантириб бўлмайди. Уни назорат қилинган шароитда аста-секин қуритиш талаб этилади.
Жараён нотўғри амалга оширилса, ёғоч қисқариши, деформацияланиши ёки ёрилиб кетиши мумкин. Айниқса, бактериялар таъсирида ички тузилиши заифлашган ёғочлар эҳтиёткорлик билан қуритилиши керак.
Сув остидаги дарахтларни кесиш табиатга зарарсизми?
Бу технологиянинг муҳим афзаллиги — ёғоч олиш учун тирик дарахтни кесиш талаб этилмаслиги. Аммо сув остидаги ўрмонлар ўнлаб йиллар давомида сув экотизимининг бир қисмига айланган бўлиши мумкин.
Дарахт таналари ва шохлари балиқлар ҳамда умуртқасиз жонзотлар учун яшаш ва яшириниш муҳитини ҳосил қилади. Уларни олиб ташлаш эса сув тубидаги чўкиндиларни қўзғатиши ва маҳаллий экотизимга таъсир кўрсатиши мумкин.
Шу сабабли бундай ёғочларни саноат миқёсида қазиб олишда ҳар бир сув ҳавзасининг экологик хусусиятлари алоҳида баҳоланиши лозим.
Сув ости ёғочининг энг қимматли жиҳати — унинг тарихи
Сув тубидан чиқарилган дарахт тўғон қурилишидан юз йиллар аввал ўсишни бошлаган бўлиши мумкин. Кейин водий сув остида қолган ва ўрмон ўнлаб йиллар давомида кўл тубида сақланган.
Бундай ёғочнинг қиймати унинг катта ўлчами, қадимий ёки камёб турга мансублиги, ўзига хос ранги, чекланган миқдори ва ғайриоддий тарихи билан боғлиқ.
Бироқ сув остидаги ҳар бир дарахт ҳам қимматбаҳо материал эмас. Айримлари бактериялар таъсирида заифлашган, механик хусусиятларини йўқотган ёки қуритиш жараёнида шикастланиши мумкин. Шунинг учун сув тубидан чиқарилган ёғочлар қайта ишлашдан олдин синчиклаб текширилади.
